Παρακαλώ, και:
Πολυτεκνία: Η σιωπηλή διαφορετικότητα που λοιδορείται
"Πώς τα προλαβαίνεις όλα με 4 παιδιά και δουλειά; Αντέχεις;..."
Ο πρωθυπουργός, η ΔΕΘ & το Δημογραφικό...Οι θέσεις της ΝΙΚΗΣ για το Δημογραφικό
Αναλυτικά: Εθνικό πρόγραμμα για το δημογραφικό και την οικογένεια
Παρεμβάσεις και άρθρα για το Δημογραφικό στην ιστοσελίδα της
Θεολογική, φιλολογική και στοχαστική ανάπτυξη με αφορμή το ερώτημα περί αρσενικού και θηλυκού γένους
Η Αγία Γραφή, όταν ομιλεί στον «άνθρωπο», δεν εγκλωβίζεται στη βιολογική μερικότητα, αλλά απευθύνεται στο καθολικό ανθρώπινο γένος. Το γραμματικό γένος υπηρετεί την οικονομία του λόγου· δεν θεμελιώνει αποκλεισμό προσώπων.
*****
π. Ηλίας Γ. Διακουμάκος, Η άλλη όψις
Πρόλογος
Από μια γλωσσική απορία σε θεολογική διάκριση
Το ερώτημα γιατί στην Αγία Γραφή χρησιμοποιείται συχνά το αρσενικό γένος δεν είναι απλώς γλωσσικό. Είναι ταυτοχρόνως
* φιλολογικό,
* θεολογικό,
* ποιμαντικό και
* ανθρωπολογικό.
Η γλώσσα της Αγίας Γραφής δεν είναι ένας ουδέτερος μηχανισμός λέξεων, αλλά σώμα
* ιστορικό,
* εκκλησιαστικό και
* λειτουργικό,
μέσα στο οποίο η ανθρώπινη εμπειρία συναντά την αποκάλυψη του Θεού.
Η βασική διάκριση είναι σαφής: άλλο είναι το γραμματικό γένος και άλλο το ανθρώπινο γένος. Η λέξη «άνθρωπος» είναι γραμματικώς αρσενικού γένους, όμως το σημασιολογικό της πλάτος περιλαμβάνει
* άνδρες,
* γυναίκες και
* παιδιά.
Όταν λοιπόν η Αγία Γραφή ομιλεί περί ανθρώπου, δεν υπονοεί μόνον τον άνδρα, αλλά την ολότητα της ανθρώπινης φύσης.
Από αυτήν την αφετηρία μπορεί να αναπτυχθεί ένας ευρύτερος στοχασμός. Η Αγία Γραφή χρησιμοποιεί και θηλυκές λέξεις υψηλότατης θεολογικής πυκνότητας: Εκκλησία, Αγάπη. Ειρήνη, Πίστη, Ελπίδα. Ζωή. Επομένως, η γλώσσα της Βίβλου δεν είναι μονομερής. Χρησιμοποιεί
* το αρσενικό,
* το θηλυκό και
* το ουδέτερο,
όχι ως ιδεολογικές σημαίες, αλλά ως όργανα εκφράσεως του μυστηρίου.
*****
Στοχαστικός άξονας
Η αληθινή ερμηνεία δεν αρχίζει από την καχυποψία απέναντι στη λέξη, αλλά από τη διάκριση του νοήματος που η λέξη υπηρετεί.
*****
Η λέξη «άνθρωπος» ως καθολική έννοια
Στην ελληνική γλώσσα η λέξη «άνθρωπος» είναι αρσενικού γένους. Όμως η γραμματική της μορφή δεν περιορίζει το περιεχόμενό της στο ανδρικό φύλο. Ο άνθρωπος σημαίνει το πρόσωπο που φέρει
* λογικότητα,
* ελευθερία,
* συνείδηση,
* δυνατότητα κοινωνίας και
* κλήση προς τον Θεό.
Σημαίνει, επίσης, εκείνον που πλάσθηκε «κατ᾽ εἰκόνα» και καλείται να πορευθεί προς το «καθ᾽ ὁμοίωσιν».
Η φιλολογική παρανόηση εμφανίζεται όταν το γραμματικό γένος ταυτίζεται βιαστικά με το φυσικό φύλο. Τότε η λέξη παύει να διαβάζεται μέσα στο πνεύμα της γλώσσας και γίνεται αντικείμενο ιδεολογικής υποψίας. Όμως η ελληνική, όπως και πολλές άλλες γλώσσες, γνωρίζει το φαινόμενο κατά το οποίο ένα γραμματικό γένος λειτουργεί περιληπτικά. Έτσι, το αρσενικό συχνά δηλώνει το σύνολο, όχι επειδή η γυναίκα είναι απούσα, αλλά επειδή η γλώσσα οργανώνει το καθολικό μέσα από μια συμβατική γραμματική μορφή.
* Εάν λέμε «οι άνθρωποι πεινούν», δεν εννοούμε ότι πεινούν μόνον οι άνδρες.
* Εάν λέμε «οἱ νεκροί ἀναστήσονται», δεν εξαιρούμε τις γυναίκες.
* Εάν ακούμε «μακάριοι οἱ καθαροί τῇ καρδίᾳ», δεν αποκλείεται η γυναίκα από την καθαρότητα της καρδιάς.
Το γραμματικό σχήμα δεν αδυνατίζει την ανθρωπολογική καθολικότητα του νοήματος.
*****
Βιβλική κατάθεση
«Ἄρσεν καί θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς» (Γεν. 1, 27). Η δημιουργία του ανθρώπου δεν είναι μονοφωνία, αλλά διφωνία προσώπων μέσα στην ενότητα της ανθρώπινης φύσης.
*****
Η θεία αποκάλυψη και η ανθρώπινη γλώσσα
Ο Θεός δεν αποκαλύπτεται στον άνθρωπο με γλώσσα ουράνια, απρόσιτη και άσαρκη. Συγκαταβαίνει
* στην ανθρώπινη ιστορία,
* στις ανθρώπινες λέξεις,
* στις ανθρώπινες συντακτικές μορφές.
Η θεία αλήθεια εισέρχεται στη γλώσσα όχι για να φυλακισθεί από αυτήν, αλλά για να τη μεταμορφώσει σε όργανο κοινωνίας.
Η Αγία Γραφή, επομένως, δεν μπορεί να ερμηνευθεί με αποκοπή από το ιστορικό και γλωσσικό της σώμα. Ο βιβλικός λόγος εκφέρεται μέσα
* σε συγκεκριμένες εποχές,
* σε γλωσσικές δομές και
* σε τρόπους έκφρασης,
που ανήκουν στην ανθρώπινη επικοινωνία.
Όμως μέσα σ᾽ αυτές τις μορφές λάμπει ένα νόημα που τις υπερβαίνει. Η λέξη είναι το σκεύος· το πνεύμα είναι το περιεχόμενο.
Όταν ο Χριστός απευθύνεται στους ανθρώπους, δεν ζητά πρώτα να διορθώσει τη γραμματική τους, αλλά να θεραπεύσει την καρδιά τους. Η γλώσσα Του είναι συγκαταβατική και συγχρόνως αποκαλυπτική. Μιλάει με λέξεις καθημερινές, αλλά οι λέξεις αυτές ανοίγουν τον ορίζοντα της αιωνιότητας.
*****
Πατερική υπενθύμιση
Η Πατερική Παράδοση συχνά τονίζει ότι ο Θεός συγκαταβαίνει στην ανθρώπινη αδυναμία. Η συγκατάβαση δεν είναι μείωση της αλήθειας, αλλά τρόπος φιλανθρωπίας της αλήθειας.
*****
Το αρσενικό γένος ως γραμματική οικονομία, όχι ως αποκλεισμός
Το αρσενικό γένος στη βιβλική και εκκλησιαστική γλώσσα χρησιμοποιείται συχνά ως περιληπτικό γένος. Η χρήση αυτή δεν δηλώνει ότι ο άνδρας είναι το μόνον υποκείμενο
* της σωτηρίας,
* της αρετής,
* της προσευχής ή
* της αγιότητας.
Δηλώνει ότι ο λόγος απευθύνεται στο γένος των ανθρώπων, όπως ακριβώς η λέξη «άνθρωπος» περιλαμβάνει την πληρότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.
Εδώ χρειάζεται προσοχή. Μία επιπόλαιη ανάγνωση μπορεί να θεωρήσει ότι κάθε αρσενική μορφή είναι και αποκλειστική. Όμως η γλώσσα δεν λειτουργεί με τέτοια μηχανικότητα:
* άλλοτε το αρσενικό είναι ειδικό και δηλώνει άνδρα·
* άλλοτε είναι καθολικό και δηλώνει ανθρώπους.
Η ερμηνεία οφείλει να διακρίνει το πλαίσιο, το νόημα και την πρόθεση του κειμένου.
* Όταν η Αγία Γραφή λέει «μακάριοι», δεν συντάσσει κατάλογο ανδρών.
* Όταν λέει «δίκαιοι», δεν αποκλείει τις γυναίκες από τη δικαιοσύνη.
* Όταν λέει «αμαρτωλοί», δεν απαλλάσσει τις γυναίκες από την ευθύνη.
Το γένος είναι γραμματικό, όχι σωτηριολογικό. Η σωτηρία δεν δίδεται κατά γραμματικό γένος, αλλά κατά
* μετάνοια,
* πίστη,
* αγάπη και
* κοινωνία με τον Χριστό.
*****
Κεντρική διάκριση
Το αρσενικό γραμματικό γένος μπορεί να είναι μορφή καθολικότητας.
Δεν πρέπει να μετατρέπεται αυτομάτως σε ένδειξη ανδροκεντρικής αποκλειστικότητας.
*****
Το θηλυκό γένος στην Αγία Γραφή και στη θεολογική γλώσσα
Η ίδια η Αγία Γραφή και η εκκλησιαστική Παράδοση χρησιμοποιούν με εξαιρετική συχνότητα θηλυκές λέξεις για να δηλώσουν τα υψηλότερα πνευματικά αγαθά.
* Η Εκκλησία είναι θηλυκού γένους.
* Η Αγάπη είναι θηλυκού γένους.
* Η Ειρήνη, η Πίστη, η Ελπίδα, η Σοφία, η Χάρη, η Ζωή είναι θηλυκού γένους.
Δεν πρόκειται για ασήμαντες λέξεις, αλλά για λέξεις που φέρουν το βάρος ολόκληρης της σωτηριολογικής εμπειρίας.
Εάν κάποιος ήθελε να διαβάσει ιδεολογικά τη γραμματική, θα έπρεπε να παρατηρήσει ότι η ίδια η Εκκλησία, ως νύμφη Χριστού, εκφράζεται με θηλυκότητα. Η θεολογική γλώσσα δεν φοβάται το θηλυκό γένος·
* το τιμά,
* το μυσταγωγεί και
* το υψώνει.
Η Εκκλησία
* γεννά πνευματικά τέκνα,
* τρέφει τους πιστούς με τα μυστήρια,
* υποδέχεται τον άνθρωπο στην αγκαλιά της σωτηρίας.
Η εικόνα αυτή δεν είναι απλή λογοτεχνική μεταφορά, αλλά βαθύ εκκλησιολογικό σύμβολο.
Η θηλυκή γλώσσα της Εκκλησίας αποκαλύπτει ότι το μυστήριο της σωτηρίας δεν μπορεί να χωρέσει σε μια μονοσήμαντη γλωσσική κλίση. Η Αγία Γραφή και η Παράδοση χρησιμοποιούν κάθε γένος της γλώσσας, επειδή η αλήθεια που εκφράζουν υπερβαίνει κάθε γλωσσική μερικότητα.
*****
Ενδεικτικές λέξεις
Εκκλησία, Αγάπη, Ειρήνη, Πίστη, Ελπίδα, Σοφία, Χάρη, Ζωή: Θηλυκές λέξεις μεταφορικό, σωτηριολογικό και λειτουργικό βάθος.
*****
Οι Μακαρισμοί και η καθαρότητα της καρδιάς
Το παράδειγμα των Μακαρισμών είναι ιδιαιτέρως φωτιστικό. «Μακάριοι οἱ καθαροί τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοί τόν Θεόν ὄψονται». Η λέξη «μακάριοι» εμφανίζεται σε αρσενικό πληθυντικό, αλλά το νόημα αγκαλιάζει κάθε άνθρωπο που καθαρίζει την καρδιά του. Η καρδιά δεν είναι προνόμιο φύλου. Είναι ο μυστικός τόπος όπου ο άνθρωπος στέκεται ενώπιον του Θεού.
Εάν μια γυναίκα ανήκει στους μακαρίους, θα μπορούσαμε γραμματικά να πούμε ότι είναι «μακάρια». Όμως, όταν ο λόγος εκφέρεται συλλογικά, το «μακάριοι» περιλαμβάνει όλους. Δεν πρόκειται για υποτίμηση της γυναίκας, αλλά για τον κοινό τρόπο με τον οποίο η γλώσσα αποδίδει την καθολική πρόσκληση του Ευαγγελίου.
Η καθαρότητα της καρδιάς είναι το κέντρο του ζητήματος. Η Αγία Γραφή δεν ενδιαφέρεται να κατασκευάσει έναν ανταγωνισμό γραμματικών γενών, αλλά να καλέσει τον άνθρωπο
* σε καθαρότητα,
* σε ταπείνωση,
* σε ειρήνη,
* σε δίψα δικαιοσύνης και
* σε ελεημοσύνη.
Ο μακάριος άνθρωπος είναι εκείνος που έχει ανακαινισθεί εσωτερικά. Η μακαριότητα δεν εξαρτάται από τη γραμματική μορφή της λέξης, αλλά από την αλήθεια της ύπαρξης.
*****
Βιβλική κατάθεση
«Μακάριοι οἱ καθαροί τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοί τόν Θεόν ὄψονται» (Ματθ. 5, 8). Το χωρίο περιλαμβάνει όλους, διότι όλοι έχουν καρδιά και όλοι καλούνται στην όραση του Θεού.
*****
H φιλολογική διάκριση: Γραμματική συμφωνία και θεολογικό νόημα
Η φιλολογία μάς διδάσκει ότι οι λέξεις έχουν
* μορφή,
* σύνταξη,
* γένος,
* αριθμό και
* πτώση.
Όμως οι λέξεις έχουν, επίσης,
* σημασία,
* ιστορία και
* ύφος.
Η ερμηνεία που βλέπει μόνον τη μορφή, χωρίς να κατανοεί τη σημασία, μοιάζει με άνθρωπο που κρατά το λυχνάρι, αλλά δεν βλέπει το φως του.
* Το γραμματικό γένος είναι στοιχείο της μορφολογίας.
* Το φυσικό φύλο είναι στοιχείο της ανθρωπολογίας.
Το θεολογικό νόημα ανήκει σε βαθύτερο επίπεδο: Στο ερώτημα ποιος είναι ο άνθρωπος ενώπιον του Θεού; Εδώ η διάκριση είναι κρίσιμη.
* Δεν ερμηνεύουμε τη Αγία Γραφή με λεξικό μόνον, αλλά και με πνευματική διάκριση.
* Δεν υποτιμούμε τη γραμματική, αλλά δεν τη θεοποιούμε.
Η ελληνική γλώσσα έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιεί μορφές που συλλογικεύουν. Το αρσενικό πληθυντικό, ιδίως όταν το συμφραζόμενο αναφέρεται στο σύνολο των ανθρώπων, λειτουργεί ως καθολικός τύπος. Η κατανόηση αυτής της λειτουργίας δεν είναι υπαναχώρηση από την ισότητα των προσώπων, αλλά στοιχειώδης φιλολογική ακρίβεια.
*****
Φιλολογικός κανόνας
Η μορφή της λέξης δεν εξαντλεί πάντοτε το πλάτος του νοήματος. Ο ερμηνευτής οφείλει να εξετάζει το συμφραζόμενο, τη χρήση και τον σκοπό του λόγου.
*****
Η Θεολογία της καθολικότητας του ανθρώπου
Η Ορθόδοξη χριστιανική ανθρωπολογία δεν θεμελιώνεται στη σύγκρουση των φύλων, αλλά στην κοινή κλήση προς την κοινωνία με τον Θεό. Άνδρας και γυναίκα δεν είναι δύο αντίπαλες οντολογίες. Είναι πρόσωπα που μετέχουν στην ίδια ανθρώπινη φύση και καλούνται στην ίδια Βασιλεία του Θεού.
* Η διαφορά τους δεν καταργεί την ενότητα.
* Η ενότητά τους δεν εξαφανίζει τη διαφορά.
Ο λόγος της Αγίας Γραφής, όταν απευθύνεται στον άνθρωπο, δεν απευθύνεται σε αφηρημένο άτομο, αλλά στο πρόσωπο
* που ζει,
* που αγαπά,
* που αμαρτάνει,
* που μετανοεί,
* που προσεύχεται,
* που πονά και
* που ελπίζει.
Ο άνθρωπος είναι ο αποδέκτης της θείας φιλανθρωπίας. Ο Χριστός δεν προσλαμβάνει ένα τμήμα της ανθρωπότητας, αλλά την ανθρώπινη φύση, για να θεραπεύσει ό,τι είχε τραυματισθεί.
Στο σημείο αυτό η Πατερική φράση «τό ἀπρόσληπτον ἀθεράπευτον» αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Εάν ο Χριστός δεν προσλάμβανε τον άνθρωπο στην καθολικότητά του, η σωτηρία θα ήταν μερική. Όμως η ενανθρώπηση είναι καθολική: αφορά
* τον άνθρωπο ως άνθρωπο,
* άνδρα και γυναίκα,
* παιδί και γέροντα,
δηλαδή κάθε πρόσωπο που φέρει την εικόνα του Θεού.
*****
Πατερικό κλειδί
«Τό ἀπρόσληπτον ἀθεράπευτον»: Ό,τι δεν προσλαμβάνεται από τον Χριστό, δεν θεραπεύεται. Η πρόσληψη της ανθρώπινης φύσεως είναι καθολική και θεραπευτική.
*****
Η Εκκλησία ως θηλυκό μυστήριο και ο Χριστός ως Νυμφίος
Η εκκλησιαστική γλώσσα ονομάζει την Εκκλησία νύμφη. Ο Χριστός είναι ο Νυμφίος και η Εκκλησία είναι το σώμα που
* Τον υποδέχεται.
* Τον ομολογεί.
* Τον προσμένει και κοινωνεί μαζί Του.
Εδώ το θηλυκό γένος δεν είναι απλή γραμματική σύμβαση· γίνεται μυστική εικόνα
* σχέσης,
* γονιμότητας και
* αγάπης.
Η Εκκλησία δεν είναι θηλυκή, επειδή αποκλείει τους άνδρες· όπως και ο όρος «άνθρωπος» δεν είναι αρσενικός, επειδή αποκλείει τις γυναίκες. Η γλώσσα της Θεολογίας είναι
* συμβολική,
* αναλογική και
* λειτουργική.
Κάθε γλωσσική μορφή καλείται να υπηρετήσει ένα μυστήριο μεγαλύτερο από τον εαυτόν της.
Η Αγάπη, η Ειρήνη, η Πίστη, η Ελπίδα και η Ζωή είναι θηλυκές λέξεις, αλλά αφορούν όλους.
* Κανείς δεν θα έλεγε ότι επειδή η «Πίστη» είναι θηλυκού γένους, οι άνδρες δεν καλούνται να πιστεύσουν.
* Κανείς δεν θα έλεγε ότι επειδή η «Ελπίδα» είναι θηλυκού γένους, οι άνδρες δεν μπορούν να ελπίζουν.
Κατά τον ίδιο τρόπο, επειδή ο «άνθρωπος» είναι αρσενικού γένους, δεν σημαίνει ότι οι γυναίκες αποκλείονται από την ανθρώπινη κλήση.
*****
Αντιστοιχία νοήματος
Όπως οι θηλυκές λέξεις της Θεολογίας δεν αποκλείουν τον άνδρα, έτσι και οι περιληπτικές αρσενικές μορφές της Αγίας Γραφής δεν αποκλείουν τη γυναίκα.
*****
Η Πατερική σοφία απέναντι στη γλωσσική επιφάνεια
Οι Πατέρες της Εκκλησίας δεν αγνόησαν τη γλώσσα. Αντίθετα, τη χρησιμοποίησαν
* με ακρίβεια,
* με λεπτότητα και
* με πνευματική ευθύνη.
Όμως ποτέ δεν την απολυτοποίησαν σε βάρος του μυστηρίου. Η λέξη είναι απαραίτητη, αλλά δεν είναι αυτάρκης. Η Θεολογία δεν είναι απλώς τεχνική ορολογίας· είναι εμπειρία φωτισμένη από την αποκάλυψη.
Ο άγιος Ειρηναίος συνοψίζει με θαυμαστή πυκνότητα ότι δόξα του Θεού είναι ο ζωντανός άνθρωπος. Ο «άνθρωπος» εδώ δεν είναι ένας άνδρας απέναντι στη γυναίκα, αλλά η ανθρώπινη ύπαρξη που ζει μέσα στο φως του Θεού. Η ζωή του ανθρώπου είναι δοξολογία, όταν γίνεται
* κοινωνία,
* ευχαριστία και
* αγιασμός.
Η Πατερική Παράδοση, με τον πλούτο της ερμηνευτικής της, μας προφυλάσσει από δύο άκρα:
* από την περιφρόνηση της γραμματικής και
* από τη θεοποίηση της γραμματικής.
Το πρώτο οδηγεί σε αυθαιρεσία· το δεύτερο σε ξηρή τυπολατρία. Η ορθή οδός είναι η διάκριση: σεβασμός στη λέξη, αλλά υπακοή στο νόημα που η λέξη υπηρετεί.
*****
Θεολογική τοποθέτηση
«Δόξα Θεοῦ ζῶν ἄνθρωπος». Η ζωή του ανθρώπου γίνεται δόξα όταν φωτίζεται από τον Θεό και αναφέρεται σε Αυτόν.
*****
Ο σύγχρονος προβληματισμός και ο κίνδυνος της ιδεολογικής ανάγνωσης
Ο σύγχρονος άνθρωπος είναι ευαίσθητος στα ζητήματα
* ισότητας,
* αξιοπρέπειας και
* αναγνώρισης.
Η ευαισθησία αυτή δεν πρέπει να απορρίπτεται πρόχειρα. Πολλές φορές πίσω από τις γλωσσικές ενστάσεις κρύβεται ένας βαθύτερος φόβος: Μήπως κάποιος μένει
* αθέατος,
* υποτιμημένος ή
* αποκλεισμένος.
Η Εκκλησία οφείλει να ακούει τέτοιους φόβους με ποιμαντική σοβαρότητα.
Ωστόσο, η απάντηση δεν μπορεί να είναι η βίαιη αναθεώρηση του νοήματος της Αγίας Γραφής ούτε η μετατροπή της σε πεδίο σύγχρονων ιδεολογικών αντιπαραθέσεων. Η Αγία Γραφή δεν είναι ούτε ανδρική ιδιοκτησία ούτε γυναικεία διεκδίκηση. Είναι λόγος Θεού προς τον άνθρωπο. Όταν διαβάζεται εκκλησιαστικά,
* δεν χωρίζει, αλλά ενώνει·
* δεν μειώνει, αλλά θεραπεύει·
* δεν εγκλωβίζει, αλλά ανοίγει τον άνθρωπο στη χάρη.
Η ποιμαντική ευθύνη είναι να εξηγηθεί η διάκριση με απλότητα και βάθος.
* Να ειπωθεί ότι το αρσενικό γένος, όταν χρησιμοποιείται περιληπτικά, δεν υποτιμά τη γυναίκα.
* Να ειπωθεί, επίσης, ότι η γυναίκα δεν είναι παράρτημα της ανθρώπινης φύσης, αλλά πλήρες πρόσωπο, φορέας της ίδιας εικόνας του Θεού και της ίδιας κλήσης προς αγιότητα.
*****
Ποιμαντική θέση
Η Εκκλησία δεν απαντά στην αγωνία με απαξίωση, αλλά με διάκριση. Δεν αρνείται το ερώτημα· το φωτίζει.
*****
Η καθαρότητα της καρδιάς ως υπέρβαση της διαμάχης
Το Ευαγγέλιο μετατοπίζει το κέντρο από την εξωτερική αντιπαράθεση στην εσωτερική μεταμόρφωση. Το κρίσιμο δεν είναι ποια γραμματική μορφή εμφανίζεται πρώτη, αλλά
* αν η καρδιά καθαρίζεται,
* αν ο άνθρωπος ειρηνεύει,
* αν αγαπά,
* αν ελεεί,
* αν πεινά και διψά τη δικαιοσύνη του Θεού.
Η καθαρότητα της καρδιάς δεν καταργεί τη φιλολογική έρευνα· της δίνει προσανατολισμό. Ο άνθρωπος που ερμηνεύει με καθαρή καρδιά δεν ζητά να επιβάλει στον λόγο του Θεού τις υποψίες του, αλλά να ακούσει μέσα από τις λέξεις την πρόσκληση της σωτηρίας. Η ερμηνεία τότε γίνεται άσκηση ταπείνωσης.
Σε κάθε εποχή υπάρχει ο πειρασμός να χρησιμοποιούμε την Αγία Γραφή για να επιβεβαιώσουμε προειλημμένες θέσεις.
* Άλλοι την επικαλούνται για να συντηρήσουν αδικίες.
* Άλλοι την παραμορφώνουν για να την υποτάξουν σε νέα ιδεολογικά σχήματα.
Η εκκλησιαστική οδός είναι άλλη:
* ακρόαση,
* διάκριση,
* μετάνοια και
* φωτισμός.
*****
Ευαγγελική μετατόπιση
Το ζήτημα του γένους γίνεται αληθινά θεολογικό μόνον όταν οδηγεί στην αναζήτηση της καθαρής καρδιάς και της αλήθειας του προσώπου.
*****
Συμπεράσματα σε κεφαλαιώδη μορφή
Πρώτον, η λέξη «άνθρωπος», μολονότι γραμματικά είναι αρσενικού γένους, δηλώνει την καθολικότητα της ανθρώπινης φύσης. Περιλαμβάνει άνδρες, γυναίκες και παιδιά.
Δεύτερον, το αρσενικό γένος στην Αγία Γραφή λειτουργεί συχνά ως περιληπτικός τύπος. Δεν είναι αυτομάτως ένδειξη αποκλεισμού ούτε αξιολογική προτίμηση του άνδρα έναντι της γυναίκας.
Τρίτον, η Αγία Γραφή χρησιμοποιεί και θηλυκές λέξεις υψηλής θεολογικής σημασίας: Εκκλησία, Αγάπη, Ειρήνη, Πίστη. Ελπίδα, Σοφία, Χάρη και Ζωή. Αυτό δείχνει ότι η βιβλική γλώσσα είναι
* πλουραλική,
* συμβολική και
* μυσταγωγική.
Τέταρτον, στους Μακαρισμούς το «μακάριοι» περιλαμβάνει όλους όσοι πορεύονται στην καθαρότητα της καρδιάς. Το κέντρο δεν είναι η γραμματική μορφή, αλλά η πνευματική κατάσταση του ανθρώπου.
Πέμπτον, η ορθή ερμηνεία χρειάζεται φιλολογική ακρίβεια και θεολογική διάκριση.
Χωρίς φιλολογία, ο λόγος κινδυνεύει να γίνει αόριστος.
Χωρίς Θεολογία, η φιλολογία γίνεται τεχνικά άψυχη.
Έκτον, η Ποιμαίνουσα Εκκλησία οφείλει να απαντά στα σύγχρονα ερωτήματα χωρίς φόβο και χωρίς βιασύνη. Η αλήθεια δεν έχει ανάγκη από τραχύτητα· έχει ανάγκη από
* καθαρότητα,
* αγάπη και
* ακρίβεια.
Επίλογος
Η γλώσσα ως δρόμος προς το μυστήριο
Η ανθρώπινη γλώσσα είναι φτωχή μπροστά στο μυστήριο του Θεού και συγχρόνως ευλογημένη, επειδή ο Θεός την καταδέχθηκε. Μέσα σ᾽ αυτήν τη γλώσσα ακούσθηκε
* ο λόγος των Προφητών,
* το κήρυγμα των Αποστόλων,
* η φωνή των Πατέρων,
* η υμνολογία της Εκκλησίας και
* η προσευχή των αγίων.
Το ερώτημα περί αρσενικού και θηλυκού γένους μας υπενθυμίζει ότι η Θεολογία χρειάζεται διάκριση. Η λέξη δεν πρέπει να απομονώνεται από το νόημα, ούτε το νόημα να αποκόπτεται από τη λέξη. Η γραμματική υπηρετεί την αλήθεια, όταν ερμηνεύεται μέσα στη ζωντανή Παράδοση της Εκκλησίας.
Ο Θεός καλεί τον άνθρωπο –κάθε άνθρωπο– στην κοινωνία Του. Καλεί
* τον άνδρα και τη γυναίκα,
* το παιδί και τον γέροντα,
* τον μορφωμένο και τον απλό,
* τον ισχυρό και τον αδύναμο.
Όλοι χωρούν στο ευαγγελικό «μακάριοι», εφόσον καθαρίζουν την καρδιά τους. Και όλοι χωρούν στη λέξη «άνθρωπος», επειδή όλοι είναι εικόνες του Θεού και όλοι προσκαλούνται να γίνουν κοινωνοί της ζωής Του.
*****
Τελική σύνθεση
Η Αγία Γραφή δεν μιλά για να υψώσει το ένα φύλο έναντι του άλλου, αλλά για να θεραπεύσει τον άνθρωπο. Το γραμματικό γένος ανήκει στη μορφή του λόγου· η σωτηρία ανήκει στο βάθος της θείας αγάπης.
Συμπλήρωμα
Οι «Σπουδές Φύλου», η Ρωμηοσύνη και η Γυναίκα
«Και ο Θεός έπλασε τη γυναίκα» – Η θέση της γυναίκας στον χριστιανισμό
Συνέντευξη Μολύβα στην Uzay Bulut για τη στοχοποίηση του χριστιανισμού Δύση
Παρουσίαση από την Uzay Bulut της ευρωπαϊκής κινητοποίησης Αναδιώτη για τους διωκόμενους Ρωμηούς της Συρίας: Greek MEP Aims to Break EU Silence Regarding Christian Persecution in Syria
Και:
Οι Νεοφώτιστοι στην Τουρκία. Γιατί βαφτίζονται χριστιανοί (βίντεο)
Οι διαβόητες «Σπουδές Φύλου», που έχουν καθιερωθεί στα πανεπιστήμια του εξωτερικού και εισάγονται πλέον και στην Ελλάδα, ξεκινούν από ορθή αφετηρία, ακολουθούν λάθος δρόμο και καταλήγουν σε επιζήμιο αποτέλεσμα.
Η ορθή αφετηρία είναι η πρόθεση για κατανόηση και, εντέλει, άρση των προκαταλήψεων και των στερεοτύπων που οδήγησαν διαχρονικά στην κοινωνική ανισότητα, την αδικία και την ανθρώπινη δυστυχία, ιδιαίτερα μάλιστα της Γυναίκας.
Ο λάθος δρόμος είναι η άγνοια και η συνακόλουθη παρερμηνεία της δικής μας –ελληνικής, ορθόδοξης χριστιανικής– πολιτισμικής παράδοσης, η οποία διαμόρφωσε εξαιρετικά προωθημένα πρότυπα ανθρώπινων σχέσεων, στηλίτευσε την αδικία ήδη από τους πρώτους αιώνες της ύπαρξής της και αγωνίστηκε για την ανύψωση του ανθρώπινου προσώπου, του άνδρα και της γυναίκας, ακριβώς εκεί όπου προσπαθεί, χωρίς επιτυχία, να το ανυψώσει το σύγχρονο κίνημα της κοινωνικής ευαισθητοποίησης.
Το επιζήμιο αποτέλεσμα στο οποίο καταλήγει η όλη προσπάθεια, ισχυρίζομαι πως είναι η απομόνωση των ανθρώπων, η ομοιομορφοποίησή τους –δήθεν χάριν της «διαφορετικότητας»– και η εξυπηρέτηση της μετατροπής της κοινωνίας σε κυψέλη πανομοιότυπων εργατών, προς όφελος της υποτίθεται «επάρατης» ολιγαρχίας.
Οι παραπάνω διαπιστώσεις είναι ο λόγος για τον οποίο η εισαγωγή των συγκεκριμένων σπουδών στην Ελλάδα προκαλεί έντονες αντιδράσεις από τους παραδοσιακούς Έλληνες, άνδρες και γυναίκες –μεταξύ των οποίων και εγώ–, όχι βέβαια επειδή «είμαστε τοξικοί», αλλά επειδή αισθανόμαστε πολύ βαθιά ότι η διαδρομή που ακολουθούν και το αποτέλεσμα στο οποίο καταλήγουν δεν είναι αυτά που επαγγέλλονται.
Θα επισημάνω άμεσα ορισμένα στοιχεία –όχι τα μόνα– που θεωρώ σφάλματα.
Η σύγχρονη «ιδεολογία του Φύλου» συνδέει την ταυτότητα της Γυναίκας με τη σεξουαλικότητα, αλλά όχι με τη μητρότητα. Αιτία είναι η ριζική εξατομίκευση του ανθρώπου, ο οποίος καλείται πλέον να ζει «για τον εαυτό του», να θεωρεί τον εαυτό του ως «ό,τι πολυτιμότερο έχει» και να ανάγει σε δήθεν ανεκτίμητη αξία την ηδονή της στιγμής.
Η οπτική αυτή παραβλέπει συνήθως ότι ο υπερτονισμός της σεξουαλικότητας της γυναίκας –ακόμη και από την εφηβική ή και την παιδική της ηλικία– τη μετατρέπει για ακόμη μία φορά σε αντικείμενο προς ανδρική χρήση, όπως ήταν πάντα, απλώς αυτή τη φορά «με τη θέλησή της». Αντίθετα, όταν ο Ιησούς Χριστός λέει «όποιος βλέπει μια γυναίκα με σεξουαλική επιθυμία, ήδη μοίχευσε μαζί της στην καρδιά του» (Κατά Ματθαίον, κεφ. 5, στ. 27-28), δεν κηρύττει κάποιον πουριτανισμό, αλλά παίρνει τη γυναίκα από τη θέση του αντικειμένου και την ανεβάζει δεόντως στη θέση του ανθρώπινου προσώπου.
Η σύγχρονη οπτική, όταν αναφέρεται στη μητρότητα, προβάλλει το δίπολο «μία μάνα – ένα παιδί» ως αυτάρκη μορφή οικογένειας, χωρίς πατέρα. Ο πατέρας ουσιαστικά θεωρείται περιττός, είτε δεν υπήρξε ποτέ στη ζωή του παιδιού είτε έχει επέλθει διαζύγιο και το παιδί τον επισκέπτεται κατά διαστήματα. Η μάνα έχει αναλάβει και τον ρόλο που παραδοσιακά επιτελεί ο πατέρας: εργάζεται και προμηθεύει την οικογένεια με τα απαραίτητα χρήματα και αγαθά, προστατεύει τον εαυτό της και το παιδί της και φροντίζει να εξασφαλίσει το μέλλον του. Η ίδια είναι τα πάντα, ενώ ο άνδρας, ο οποίος περιγράφεται κατά κανόνα ως εγωκεντρικός και ανώριμος, «είναι βάρος» και η εξάρτησή της από αυτόν συνιστά δράμα – δεν τον χρειάζεται.
Κάποτε, το να είναι κάποιο παιδί «ορφανό πατρός» εθεωρείτο τραγικό. Σήμερα θεωρείται απόλυτα φυσικό, για να μην πω και προτιμότερο.
Η «μάνα με τα πολλά παιδιά» εμφανίζεται συνήθως ως ατυχία, ως αποτέλεσμα εσφαλμένων επιλογών, ως μια πληγή που χρειάζεται ανακούφιση.
Η καταξίωση της Γυναίκας, εντέλει, έρχεται μέσα από την «ανδροποίησή της». Ο όρος αυτός σίγουρα δεν είναι αρεστός, διότι πλέον τα άτομα στην κοινωνία «δεν έχουν φύλο». Είναι μόνον εργαζόμενα, ακριβώς όπως οι μέλισσες και τα μυρμήγκια, ζουν για να εργάζονται –«να κάνουν καριέρα»– και να υπηρετούν τη βασίλισσα. Σε αυτή την περίπτωση, η πραγματική ταυτότητα της «βασίλισσας» είναι ζητούμενο.
Ο σύγχρονος άνθρωπος «χορεύει μόνος», εκφράζει τον εαυτό του απλώς αυτοσχεδιάζοντας πάνω σε μια μουσική, είτε είναι άνδρας είτε γυναίκα. Και συχνά ο αυτοσχεδιασμός του είναι μελαγχολικός. Ο παραδοσιακός χορός, σε κύκλο, με τους ανθρώπους πιασμένους από το χέρι, εγκαταλείφθηκε και ξεχάστηκε.
Εννοείται ότι δεν εξιδανικεύουμε το παρελθόν. Όπως και σήμερα, πάντα υπήρχαν κακία, σκληρότητα, αδικία και δυστυχία. Όχι μόνο από τους άνδρες εις βάρος της γυναίκας, αλλά και από γυναίκες εις βάρος των πιο αδύναμων γυναικών, όπως, για παράδειγμα, από την πεθερά εις βάρος της νύφης της. Ας μην το ξεχνάμε.
Και σήμερα, παρά τις προσπάθειες, η κακία, η σκληρότητα, η αδικία και η δυστυχία επιμένουν και επιδεινώνονται. Ο λόγος δεν είναι ότι υστερούμε στη μελέτη των κοινωνικών στερεοτύπων και προκαταλήψεων, αλλά ότι δεν συνειδητοποιούμε πως και εμείς είμαστε εγκλωβισμένοι στα στερεότυπα και στις προκαταλήψεις της εποχής μας και, έχοντας κόψει τις ρίζες μας, αδυνατούμε να αξιοποιήσουμε το εξαιρετικό πνευματικό οπλοστάσιο που διαθέτουμε, ώστε να οδηγηθούμε πραγματικά στη χαρά, την αγάπη, την αξιοπρέπεια, την ενότητα και την ποιότητα ζωής που αναζητούμε και χρειαζόμαστε.
Δεν αναφέρομαι τώρα στη θεωρία της «ρευστότητας του φύλου», σύμφωνα με την οποία το φύλο είναι «φάσμα», όπου μπορεί κάποιος να ταυτίζεται κατά ένα ποσοστό με το ανδρικό φύλο και κατά ένα ποσοστό με το γυναικείο, ή ότι κάθε χρωμοσωματική παραλλαγή συνιστά ιδιαίτερο φύλο κ.λπ. Αυτά απαιτούν ιδιαίτερη ανάλυση. Υποστηρίζουμε, όμως, ότι συλλήβδην εξυπηρετούν τον σκοπό της μετατροπής της κοινωνίας σε κυψέλη ομοιόμορφων ανθρώπων, sans famille (χωρίς οικογένεια), με ρευστή ταυτότητα και προσωπική ζωή, άρα εύκολα διαχειρίσιμων από τους πανίσχυρους παράγοντες του σύγχρονου ολοκληρωτισμού.
Αν οι σχεδιαστές των «Σπουδών Φύλου» είχαν μελετήσει και κατανοήσει την ουσία της παράδοσής μας, όχι μόνο το περιεχόμενο του προγράμματός τους θα ήταν εντελώς διαφορετικό, αλλά και η συμβολή τους στην κοινωνία θα ήταν πολύ ουσιαστικότερη. Θα εξηγήσω τον ισχυρισμό μου και εσείς μπορείτε να διαφωνήσετε ελεύθερα.
Κατ’ αρχάς, ονομάζουμε τον πολιτισμό και την παράδοσή μας «Ρωμηοσύνη», όπως οι πρόγονοί μας και πολλοί σημαντικοί λόγιοί μας. Το όνομα αυτό εμπεριέχει τον Ελληνισμό στη διαχρονικότητά του, προχριστιανικό και χριστιανικό, τον ελληνικό πολιτισμό σε όλες τις εκφάνσεις του –λόγιο και λαϊκό– αλλά και το άπλωμά του πέρα από τον Ελληνισμό, εφόσον η ορθόδοξη πνευματικότητα, μέσω της αυτοκρατορίας της Ρωμανίας –του «Βυζαντίου»– πραγματοποίησε την οικουμενική, πανανθρώπινη και υπερεθνική διάσταση που εγγενώς είχε εξαρχής.
Θα ήθελα, λοιπόν, να αντιπροτείνω μια μορφή «Σπουδών Φύλου», η οποία θα περιλαμβάνει, εκτός από την ανάλυση των προκαταλήψεων και των στερεοτύπων που πράγματι εντοπίζονται στην κοινωνία όλων των εποχών, και την παρουσίαση των παρακάτω θεματικών ενοτήτων:
Είμαι βέβαιος –και συγχωρέστε με– ότι, σχετικά με τους τέσσερις ανωτέρω πυλώνες του πολιτισμού μας, οι περισσότεροι σύγχρονοι κοινωνιολόγοι πάσχουν από άγνοια, παρερμηνεία και προκατάληψη, που οφείλονται στα δυτικά ερμηνευτικά γυαλιά τους. Νομίζουν πως κάτω από κάθε πέτρα ελληνικού σπιτιού βρίσκουν τον υποτιμημένο άνθρωπο και την υποβαθμισμένη γυναίκα του δυτικού Μεσαίωνα και των επιγόνων του.
Και βέβαια ούτε ο τόπος μας ήταν παράδεισος. Γι’ αυτό, άλλωστε, άγιοι διδάσκαλοι, όπως ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός κ.ά., χρειάστηκε να τονίσουν κατ’ επανάληψιν την ορθή συμπεριφορά του Άνδρα προς τη Γυναίκα. Όμως το έπραξαν, την υπερασπίστηκαν και πλήθος Γυναικών αναδείχθηκαν στη ζωή, στην κοινωνία και στις οικογένειές μας, βοηθώντας στην ύπαρξη οικογενειακής αρμονίας και κοινωνικής συνοχής, καταστάσεων περίπου δαιμονοποιημένων από τους σύγχρονους κοινωνιολόγους της «εξατομίκευσης»…
Το τελευταίο σφάλμα των σύγχρονων κοινωνιολόγων και των περιβόητων «Σπουδών Φύλου» που θα ήθελα να επισημάνω είναι ότι αποκλείουν από την κατανόηση της κοινωνίας την αγιότητα ως πνευματική κατάσταση.
Έχοντας εκ των προτέρων την εσφαλμένη εντύπωση ότι «δεν υπάρχει Θεός» –γνωστή προκατάληψη της νεωτερικότητας, λόγω της φρικτής διαστρέβλωσης της χριστιανικής πίστης από τον δυτικό Μεσαίωνα–,πιστεύουν ότι η αγιότητα είναι ένας ξεπερασμένος μύθος και πως οι μαρτυρίες για αγίους και αγίες της εποχής μας είναι προϊόν δεισιδαιμονίας και απάτης ή αυταπάτης.
Αυτό τους προκαλεί μια πνευματική μυωπία, η οποία τους οδηγεί στην αναζήτηση «νέων μορφών πνευματικότητας» –βλέπουμε αυτόν τον τίτλο στο πρόγραμμα «Σπουδών Φύλου»–, για τις οποίες πραγματικά είναι τρομακτικό το τι μπορεί να περιλαμβάνουν. Υποψιάζομαι Wicca, πνευματισμό, θεοσοφία, λατρεία της «Μάνας Γης», εκστασιακές εξάρσεις και άλλες ψευδοπνευματικές καταστάσεις, στις οποίες εμπλέκεται εμφανέστερα το γυναικείο φύλο, αφού η Θεοτόκος, η αγία Παρασκευή, η αγία Ειρήνη Χρυσοβαλάντου, η αγία Φιλοθέη η Αθηναία και αναρίθμητες άλλες αγίες όλων των εποχών, στις οποίες η Ορθόδοξη Εκκλησία αφιερώνει ναούς και εορτές, υμνογραφικά έργα και θαυματουργές εικόνες, τοποθετούνται συλλήβδην στον κάλαθο των αχρήστων της «πατριαρχίας» και του «στερεοτύπου»…
Έχουμε πολλά να πούμε πάνω σε αυτά και να εξηγήσουμε γιατί, κατά τη γνώμη μας, η σύγχρονη οπτική, μαζί με τις λεγόμενες «Σπουδές Φύλου», μετατρέπει την κοινωνία σε κυψέλη και τον άνθρωπο σε μυρμήγκι, χωρίς να λύνει τα όντως υπαρκτά προβλήματα της βίας, της καταπίεσης και της εκμετάλλευσης. Άλλωστε, χωρίς τις σωστές Γυναίκες δεν θα ήμασταν αυτοί που είμαστε ούτε ο κόσμος θα είχε ό,τι καλό έχει. Όπως και χωρίς τους σωστούς Άνδρες.
Ο μεταμοντέρνος «πολιτισμός μας» –«της αλληλεγγύης», «της αγάπης», «της διαφορετικότητας» και «της συμπερίληψης»– από τη μία ταΐζει τις γάτες και από την άλλη τις αιχμαλωτίζει και τις στειρώνει. Το ίδιο κάνει και με τις Γυναίκες και γενικά με τους Ανθρώπους. Αύριο δεν θα υπάρχουν Γυναίκες, μόνο εργαζόμενα «άτομα» και των δύο φύλων, κάποια από τα οποία θα χαρακτηρίζονται «γυναίκες», επειδή θα κάνουν έρωτα σαν γυναίκες.
Για να μη συμβεί αυτό, θα έπρεπε η Γυναίκα, όπως συμβαίνει σε όλους τους πολιτισμούς που απορρίπτει η νεωτερικότητα, να συνδεθεί επίσης με τη μητρότητα και την οικογένεια, ισότιμα και μαζί με τον Άνδρα, ως δύο πλευρές του ίδιου χρυσού νομίσματος, διαφορετικές, αλλά ισότιμες.
Και ο Άνδρας να πάψει να είναι εγωκεντρικός και ανώριμος και να κάνει αυτό που συμβουλεύει ο παρεξηγημένος απόστολος Παύλος: «να αγαπήσει τη γυναίκα του, όπως ο Χριστός αγάπησε την Εκκλησία» –δηλαδή την ανθρωπότητα– «και θυσίασε τον εαυτό του γι’ αυτήν» (Προς Εφεσίους, 5, 25).
Και όλες μαζί οι οικογένειες, σε σχέσεις αλληλοσεβασμού και αλληλεγγύης, που τονίζονται ως μέγιστη αξία στην παράδοσή μας, να συγκροτούν σαν κύτταρα μια ζωντανή και όχι νεκρή κοινωνία.
Αυτό θα ήταν ουσιαστική προσφορά και τα εφόδια υπάρχουν στον πολιτισμό μας, ενώ και στην πράξη πολλές φορές επιτεύχθηκε η ιδανική αυτή κατάσταση. Καλό είναι να τα ανακαλύψουμε. Αλλιώς, είναι άκρως αμφίβολο αν ωφελούμε τον Άνθρωπο, ενώ για την κοινωνία ούτε λόγος να γίνεται.
Επιτρέψτε μου να προτείνω προς μελέτη και το άρθρο μας «Οικογένεια: ένα απλό όνειρο», το οποίο σχετίζεται με το ζήτημα.
Θα τα ξαναπούμε.
Θεόδωρος Ι. Ρηγινιώτης
Υπεύθυνος της Θεματικής Ομάδας Ρωμηοσύνης της ΝΙΚΗΣ
Γιος, σύζυγος, πατέρας και φίλος Γυναικών
Του ίδιου
«Και ο Θεός έπλασε τη γυναίκα» – Η θέση της γυναίκας στον χριστιανισμό
Χριστιανισμός και φύλο, έμφυλες διακρίσεις και βία
Η αγία Μαρκέλλα & το μήνυμα κατά της παιδικής κακοποίησης
Ας αλλάξουμε την κατάσταση για τα παιδιά μας!
Η ΝΙΚΗ για την αυξανόμενη βία παιδιών και εφήβων
Επιστολή σε γονιό, που η έφηβη κόρη του είναι έγκυος
Σεξουαλική αγωγή ή οικογενειακή αγωγή;
Η ΝΙΚΗ προς τους Έλληνες ροκάδες & τους Έλληνες ράπερς – Μουσικούς και φίλους της μουσικής
του Μητροπολίτη Μεσσηνίας Χρυσοστόμου
Καθηγητού Πανεπιστημίου Αθηνών
Η γυναίκα ως μητέρα και σύζυγος
Η μητρότητα είναι ίσως η πιο αθόρυβη και συγχρόνως η πιο δυνατή ισχυρή λειτουργία μέσα στην οικογένεια.
Δεν εξαντλείται στη φροντίδα των παιδιών, αλλά γίνεται τρόπος ζωής, προσφοράς, υπομονής και αγάπης, η οποία απλώνεται σε ολόκληρη την οικογένεια και συχνά ξεπερνά τα όριά της.
Παραμονές της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, το πρόσωπο της Παναγίας μάς θυμίζει αυτή ακριβώς τη διάσταση της μητρότητας: την αγάπη που συνοδεύει, στηρίζει και παραμένει κοντά στον άνθρωπο σε κάθε στιγμή της ζωής του.
Μέσα σε αυτό το φως αποκτούν ιδιαίτερη αξία και οι απλές, καθημερινές μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν από κοντά μια τέτοια οικογενειακή σχέση.
Δανείζομαι την περιγραφή ενός γιού στο πώς βίωνε τις σχέσεις των γονέων του. «Συμπλήρωναν ο ένας τον άλλον. Η μητέρα μας ακολουθούσε τον πατέρα μας σε όλες του τις αποφάσεις, αλλά και ο πατέρας μας δεν μπορούσε να αποφασίζει χωρίς την μητέρα μας.
Ήταν πάντοτε μαζί. Ο ένας για τον άλλον, αλλά μαζί και για τον πλησίον. Η μητέρα μας ζούσε σε απόλυτη αρμονία με τον αγαπητό της σύζυγο. Για τα παιδιά της ήταν μία γλυκειά και τρυφερή μητέρα, γιαγιά και προγιαγιά. Μεγάλοι και μικροί σαν σε μυθιστόρημα. Όλοι φιλοξενήθηκαν με εγκαρδιότητα και τιμή».
Η απλή αλλά ουσιαστική περιγραφή καταδεικνύει, ότι αυτό το οποίο χαρακτηρίζουμε ως «ανδρόγυνο», σχέση, δηλαδή, άνδρα και γυναίκας σε έναν κοινόν οίκο, καθορίζεται από την συναντίληψη και ενότητα, όχι μόνο «σαρκός και αίματος», αλλά και έργων, δράσεων, σκέψεων, αποφάσεων, ενεργειών, και αντιλήψεων, αφού υπηρετούν έναν κοινό σκοπό, την δημιουργία, την ανάπτυξη και την προσφορά στην μικρογραφία μιάς κοινωνίας, των μελών μιάς οικογένειας.
Αντίθετα, εάν σ’ αυτόν τον κοινόν οίκο, ο άνδρας και η γυναίκα βρίσκονταν σε διάσταση και σύγκρουση, τότε δεν θα προχωρούσε τίποτε, θα έμενε ο οίκος στάσιμος και ακυβέρνητος και σε άσχημη κατάσταση, όπως λέει ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, είναι ένα αφύσικο καράβι που θαλασσοδέρνεται.
Απολύτως ευκταία και προτιμηταία, συνεπώς, η συζυγική αρμονία, ομόνοια, ενότητα και συνεργασία ως συνισταμένη μιάς συνεχούς κατάστασης αγώνος και αλληλοπεριχωρήσεων.
Ένας διττός αγώνας, αντικείμενος σε κάθε μορφής εξουσίας, με την οποία επιδιώκεται η θυσία των άλλων προς ικανοποίηση ατομικών απόψεων και προτιμήσεων, συγκείμενος όμως στην κατάκτηση του πραγματικού νοήματος της συμβίωσης και της ομοζυγίας.
Στον γάμο είναι ανοίκεια η εξουσιαστική δύναμη, όπως ακριβώς ισχύει και στην Εκκλησία και στην κατά Χριστόν σωτηρία.
Στον γάμο υπάρχει αμοιβαιότητα, ισότητα και μία αξιοπρόσεκτη ισοτιμία μεταξύ των συζύγων, γιαυτό είναι συγχρόνως και ομόζυγοι.
Υπ’ αυτήν την προοπτική ο πραγματικός και ουσιαστικός γάμος δεν είναι μία απλή μορφή συμβίωσης αλλά είναι ένα συνεχές και δυναμικό γεγονός, πάντοτε με θετικό πρόσημο στην πορεία του, όταν μάλιστα βρίσκεται σε αναφορά προς τις διανθρώπινες σχέσεις και την κοινωνία.
Σ’ αυτή την ισορροπία των ομοζύγων σχέσεων η γυναίκα, ως μητέρα και σύζυγος, καλείται να διαδραματίσει έναν σημαντικό ρόλο, να συμπληρώσει τον σύζυγό της στον κοινό τους αγώνα για την βιοτική μέριμνα της οικογένειας του, να καταστεί ασφαλής και σταθερός βοηθός και συνεργάτης του συζύγου της.
*****
Επαναλαμβάνω τα λόγια της περιγραφής. «Συμπλήρωναν ο ένας τον άλλον, ο ένας δίπλα στον άλλο... η μητέρα ακολουθούσε τον πατέρα σ’ όλες τις αποφάσεις αλλά και ο πατέρας δεν μπορούσε να αποφασίσει χωρίς την μητέρα».
Αυτή ακριβώς η περιγραφική μορφή σχέσης αποτελεί το «κάτοπτρο» της γυναίκας μητέρας και συζύγου, της γυναίκας στις σχέσεις της προς τον σύζυγό της και προς τα παιδιά της.
Μία σύζυγος, η οποία καλλιεργεί την κοινωνία με τον σύζυγό της και συγχρόνως προβάλλει το πρότυπο κοινωνίας και σχέσης προς τα παιδιά της, ως το δομικό στοιχείο σε ό,τι χαρακτηρίζουμε οικογένεια.
Η γυναίκα ως σύζυγος πρέπει να καλλιεργεί την σωφροσύνη μέσα στην οικογένεια και να συμπληρώνει τον σύζυγό της, διαφορετικά τα προβλήματα σχέσεων και συναντίληψης θα επιφέρουν οδυνηρά αποτελέσματα.
Ο περιγραφόμενος τρόπος ζωής των συζύγων, ας παραδεχθούμε, ότι δημιουργεί πάντως -ως μη όφειλε- προκλήσεις στις σύγχρονες κοινωνίες, επειδή νοηματοδοτείται από τον αλληλοσεβασμο, την θυσιαστική αγάπη και την ισότητα τόσο στα δικαιώματά τους όσο και στις υποχρεώσεις τους.
Ο Μέγας Βασίλειος χαρακτηρίζει τον τρόπο αυτό ως «αγαπητική δύναμη» και ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός ως «δύναμη αγαπήσεως» και «ορμή προς το έτερον».
Αυτή η «δύναμις» αποτελεί την κινητήρια ισχύ ώστε οι σχέσεις μεταξύ των συζύγων, ανδρός και γυναικός, να καρποφορήσουν και να καρπογονήσουν σε κάθε επίπεδο της ζωής και να αποτελέσουν πραγματική συμβίωση.
Η ισότητα, η ισοτιμία και ο αλληλοσεβασμός δεν επιτρέπουν να εμφιλοχωρήσει μεταξύ των συζύγων η πλεονεξία ούτε η αφροσύνη ενώ η σωφροσύνη και η σύνεση είναι απαραίτητα στοιχεία μεταξύ των συζύγων όχι μόνο για τις ουσιώδεις αποφάσεις αλλά και για τις τρέχουσες ανάγκες της καθημερινότητας.
Η ισότητα αυτή ως αλληλοπεριχώρηση δεν συνιστά κάποια «πάλη διεκδικήσεων» αλλά την εκούσια παραίτηση ενός εκάστου κατά περίπτωση και υπέρ του κοινού καλού.
Επίσης, δεν εξετάζεται δικανικά σε σχέση προς την ικανοποίηση του ατομικού μας δικαιώματος, αφού ουσιαστικά η ισότητα και η σωφροσύνη, η σύνεση και η συζυγία είναι άσκηση και δοκιμασία πάνω στην ελευθερία του άλλου, στο κατά πόσο, δηλαδή, σέβομαι και αποδέχομαι τον άλλον και δεν τον χρησιμοποιώ ως προς το σώμα του ή και ως προς τις πνευματικές και ψυχικές του λειτουργίες.
Γι’ αυτό και ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος στους λόγους του περί της «εννόμου συζυγίας» αποδίδει και αναγνωρίζει πρωτεύοντα ρόλο στη σύζυγο αναφερόμενος στην καλλιέργεια της σωφροσύνης και της σύνεσης μέσα στην οικογένεια.
Αντίστοιχα είναι και τα λειτουργήματα της γυναίκας ως μητέρας χωρίς να διαφοροποιείται από τα διακονήματά της ως συζύγου. Δύο ρόλοι σε ένα πρόσωπο, «δύο όψεις του ιδίου νομίσματος».
*****
Είναι γνωστό, ότι η έννοια της συζυγίας και της ομοζυγίας περικλείει μέσα της και την σχέση της μητέρας - συζύγου προς τα παιδιά, της οποίας ο ρόλος δεν περιορίζεται μόνο στο θέμα της «ανατροφής», γιατί στο έργο αυτό και οι δύο γονείς αγωνίζονται, αλλά κυρίως στον τρόπο ανάπτυξης του παιδιού ως μιάς ολοκληρωμένης ψυχοσωματικής προσωπικότητας, μέσα από την υπόδειξη του ορθού ρόλου της μητέρας ως γυναίκας και του πατέρα ως ανδρός.
Γι’ αυτό και καμμία πράξη υιοθεσίας (τεκνοθεσίας) μεταξύ ομοφύλων ζευγαριών, όσο δημοκρατικό και δικαιωματικό και αν ακούγεται, δεν μπορεί στην πράξη να γίνει αποδεκτό, τουλάχιστον από την Εκκλησία, αφού οι ρόλοι των δύο γονέων-συζύγων, ανδρός και γυναικός, είναι αλληλοσυμπληρούμενοι και αλληλοπεριχωρούμενοι σε σχέση προς τα παιδιά τους.
Αυτή η σχέση μητέρας - συζύγου και παιδιών είναι σχέση ζωής. Ξεκινά από τη στιγμή της σύλληψης και στη βάση αυτή καθορίζονται όλες οι άλλες λειτουργικές σχέσεις ως πράξεις συμβίωσης.
Η μητέρα προσφέρει ολόκληρη τη βιολογική της υπόσταση και ύπαρξη για την σύλληψη και την ανάπτυξη του παιδιού της και το αποτέλεσμα είναι μία συμπορευτική συμβίωση για μία κοινή περίοδο ζωής, όπου η ζωή της μητέρας εξαρτάται και από τη ζωή του κυοφορούμενου εμβρύου, όπως άλλωστε και η ζωή του εμβρύου εξαρτάται καθοριστικά από τη ζωή της μητέρας του.
Σ’ αυτήν την σχέση όμως έχει συμβάλλει και ο πατέρας, γι’ αυτό και για εκείνον ακόμη η σχέση πατέρα, μητέρας και εμβρύου είναι μία σχέση ζωής συμπληρωματική και αλληλοπεριχωρούμενη.
Η ζωτική αυτή ιδιαίτερη σχέση πατέρα, μητέρας και εμβρύου δημιουργεί υποχρεώσεις και δικαιώματα τόσο για τους γονείς όσο και για το έμβρυο. Κανένας παράγοντας ή οποιαδήποτε άλλη αιτία δεν μπορούν να αποφασίζουν για την διακοπή αυτής της ζωτικής σχέσης.
Στην λογική αυτή θεωρώ δικαιολογημένη την αντίδραση και την άρνηση της Ορθόδοξης Εκκλησίας να αποδεχθεί την άμβλωση, όταν η πράξη διακοπής της κύησης, η οποία συνεπάγεται και την διακοπή της ζωής του εμβρύου, γίνεται με σκοπό την μονομερή ικανοποίηση ατομικών δήθεν δικαιωμάτων του καθενός γονέα ή του οικογενειακού περιβάλλοντος ή κάποιας άλλης κοινωνικής αιτίας.
Στη βάση αυτή το θέμα των αμβλώσεων δεν είναι μόνο νομικό αλλά κυρίως υπαρξιακό και ζήτημα οντολογίας στο πλαίσιο των σχέσεων γονέων και εμβρύου.
Ακόμη λοιπόν ένας λόγος όπου η κάθε μορφή υιοθεσίας, μάλιστα μεταξύ των ομοφύλων ως τεκνοθεσίας, δεν είναι «συμβατή» και προς αυτό το γεγονός της ζωής, γιατί η ζωή καθεαυτή είναι θέμα σχέσεων, συνεισφοράς και συμβίωσης σε κάθε φάση της ζωτικής ανάπτυξης και δεν κατανοείται μόνο ως ένα στιγμιαίο γεγονός ή ως μία έκφραση ή κατάσταση ατομικής επιβίωσης, ανεξάρτητης από τη ζωή των άλλων, κυρίως των γονέων, ή μόνο ως ένα γεγονός βιολογικής και φυσικής σύλληψης ούτε βέβαια ως μία έκφραση κοινωνικής ευαισθησίας.
Αυτή η σχέση ζωής μεταξύ των γονέων και των παιδιών συνεχίζεται και μετά την γέννηση των παιδιών τους «έως εσχάτων» και ο ρόλος τους δεν εξαντλείται μόνο στη βιολογική ανάπτυξη και συντήρηση των παιδιών αλλά και στην πνευματική και ψυχική ολοκλήρωσή τους.
Εάν λοιπόν ο ρόλος της γυναίκας, ως μητέρας και συζύγου, είναι τόσο σημαντικός, και όντως είναι σημαντικός, διερωτώμαι σε τί χρησιμεύουν τα κάθε μορφής σύγχρονα φεμινιστικά κινήματα είτε η ανάπτυξη μιάς σύγχρονης «φεμινιστικής θεολογίας»;
Νομίζω ότι δεν εξυπηρετούν σε τίποτε. Αποτελούν απλά ένα υποκατάστατο και μόνο κοινωνικής καταξίωσης, το οποίο έρχεται να τονίσει «κατ’ επίφασιν» την διακριτότητα του φύλου της γυναίκας έναντι του ανδρός.
Η ίδια η φύση έχει δώσει την διακριτότητα αυτή του φύλου κυρίως ως προς την λειτουργικότητα του, να είναι δηλαδή σύζυγος και ομόζυγος, τροφός και μητέρα, και όχι κάποιο δικαιωματικό δεδομένο.
Οι όροι άλλωστε «μητέρα» και «μάνα» αυτό ακριβώς υποδηλώνουν: Την λειτουργικότητα της μητρότητας, ως έκφραση συνεχούς «θρέψης» και «συντήρησης», και τη συμβολή της στην ανάπτυξη των παιδιών της, ως συνεχής αναγέννηση ενδοοικογενειακή και στην κοινωνία.
Η μητρότητα δεν είναι ιδιότητα αλλά λειτούργημα χαρισματικό της γυναικείας φύσης. Είναι παράγοντας δομικός της οικογένειας, καθίσταται η αιτιώδης συνάφεια για την πρόοδο και ευημερία και για τον λόγο αυτό η κοινωνική της συμβολή δεν εξαντλείται στους ρόλους, οι οποίοι καθορίζονται μόνο από την αναπαραγωγική τους λειτουργία αλλά και από το ρόλο της ως σημαντικού παράγοντα ανάπτυξης μέσα στο ίδιο το οικογενειακό περιβάλλον.
*****
Ο συγγραφέας του βιβλίου των Παροιμιών (31,10-28) περιγράφει την «ουσία» της αληθινής γυναίκας, ως μητέρας και συζύγου, την οποία θεωρεί ασυγκρίτως ανωτέρα και από τους πλέον πολύτιμους λίθους.
Η αφηγηματική αυτή αναφορά του Παροιμιαστή επιβεβαιώνει τον ουσιαστικό της ρόλο μέσα στην οικογένεια αλλά και την καταξίωσή της ως μητέρας και συζύγου, ιδιότητες και λειτουργήματα με τα οποία καταξιώνονται και τα δικαιώματά της, ενώ η επιδιωκόμενη «χειραφέτησή» της οδηγεί με βεβαιότητα στη διάλυση και διάσπαση, όχι μόνο της οικογένειας αλλά και της κοινωνίας γενικότερα, γιατί η πραγματικά αληθινή ελευθερία δεν σημαίνει απουσία δεσμεύσεων και περιορισμών αλλά σύμπραξη και συνέργεια σε μία δυναμική δημιουργικότητα, με την ανάπτυξη και διατήρηση μιάς σχέσης όπου κάθε μέρος αλληλοπεριχωρείται και αλληλοσυμπληρώνεται, ώστε τα έργα και οι επιδιώξεις τους ως γονέων να έχουν την ανάλογη σκοποθεσία. Διαφορετικά οδηγούμεθα σε μία ασυδοσία ενδοοικογεειακή, η οποία συνεπάγεται την διάσπαση της.
Υπ’ αυτήν την προοπτική η παραδοσιακά πυρηνική οικογένεια καθίσταται θεσμικά τρόπος επιβίωσης και ανάπτυξης, γιατί με τον τρόπο αυτό δεν μπορεί να εμφιλοχωρήσει ο ακραίος ατομοκεντρισμός και ανταγωνισμός και ο γάμος, ως γεγονός σχέσης και κοινωνίας, δεν μετατρέπεται σε καταναλωτικό αγαθό αλλά μέσο υπέρβασης των διαφόρων προβλημάτων και δυσλειτουργιών, οι οποίες επιλύονται με την υπομονή και την συναντίληψη.
Άλλωστε με την συμμετοχή και των δύο γονέων, πατέρα και μητέρας, ως προτύπων σε μία οικογένεια, προσφέρονται ως προς την ανατροφή των παιδιών, τα εχέγγυα εκείνα τα οποία απαιτούνται για την διαμόρφωση μιάς ισορροπημένης προσωπικότητας των παιδιών τους.
Στην σύγχρονη όμως εποχή της μετανεωτερικότητας, ακόμη και στην πυρηνική οικογένεια, η μητρότητα αμφισβητείται. Η στοχοποίηση των γονέων γενικά, του πατέρα και της μητέρας, συνεπάγεται μία στάση και μία τελμάτωση, αφού η ευθύνη και η αυτοθυσία αποδυναμώνονται και η ανατροφή των παιδιών από πράξη δημιουργικότητας μετατρέπεται σε «βάρος», γεγονός το οποίο οδηγεί με μεγάλη ευκολία στην αντικατάσταση της τεκνογονίας με τα «κατοικίδια συντροφιάς», ως υποκατάστατο δήθεν ισοτίμων σχέσεων και στάση ζωής.
Ανάλογη προβληματική εμφανίζεται και στις εναλλακτικές ή συμπεριληπτικές μορφές συνύπαρξης, οι οποίες όμως δεν μπορούν να διεκδικούν ή να επιδιώκουν τον χαρακτηρισμό «οικογένεια».
Η αρχή μάλιστα, ότι «όλα τα μοντέλα οικογένειας είναι ισότιμα και προς την πυρηνική οικογένεια», σχετικοποιεί «θεμελιώδεις ρόλους» και αποδυναμώνει την ίδια την λειτουργικότητα της μητρότητας.
Θα πρέπει όμως να γνωρίζουμε ότι εάν διαλυθεί η πυρηνική οικογένεια, εξαιτίας του εκσυγχρονισμού, δεν θα υπάρχει κανένας άλλος παράγοντας ουσιαστικός και αναγκαίος για να μην ερημοποιηθεί η ανθρώπινη κοινωνία, ψυχικά, οντολογικά και λειτουργικά, έστω και αν έχει επικρατήσει η αντίληψη ότι η συνέχεια της ζωής είναι απλά και μόνο μία συγκυριακή ή συμβατική κατάσταση ατομικών απολαύσεων ή κατ΄επιλογήν δομών.
Είναι λοιπόν απαραίτητο να προστατέψουμε την μητρότητα, εάν θέλουμε η κατ’ ουσίαν πυρηνική οικογένεια, να λειτουργήσει επωφελώς εντός της ελληνικής κοινωνίας.
Όσο η γυναίκα καταξιώνεται στη λειτουργικότητα της γυναικείας φύσης της, ως μητέρα και σύζυγος, τόσο η καταξίωση της αυτή έχει το θετικό της αποτύπωμα στην οικογένεια της και στην κοινωνία μας.
Τότε μόνο θα υπάρχει ελπίδα ότι, όχι μόνο θα επιτύχουμε την μεταμόρφωση και την πλήρωση της καθημερινής μας ζωής, που τόσο συχνά μας φαίνεται κενή και δυσβάστακτη, αλλά συγχρόνως ότι θα μπορέσουμε να εκπληρώσουμε τον λόγο για τον οποίο γεννηθήκαμε, ανατραφήκαμε και βρισκόμαστε τώρα πάνω στη γη, σε μία συνεχή πορεία ευδαίμονος καλλιέργειας, ισόρροπης ανάπτυξης, καθολικής πρόοδου και ευημερίας «έως εσχάτων».
Συμπλήρωμα
Πολυτεκνία: Η σιωπηλή διαφορετικότητα που λοιδορείται
"Πώς τα προλαβαίνεις όλα με 4 παιδιά και δουλειά; Αντέχεις;..."
